کمپرسور هوا یا پمپ باد به عنوان یکی از ابزارهای پرکاربرد در صنایع، کارگاهها و مصارف خانگی، برای آنکه عملکرد بهینه خود را حفظ کند، نیازمند نگهداری منظم میباشد. عدم سرویس دورهای میتواند منجر به کاهش راندمان و افزایش هزینههای تعمیر شود.
تعویض روغن پمپ باد یکی از مراحل سرویس دورهای آن است؛ به همین دلیل برای اطمینان از عملکرد صحیح پمپ باد باید از نحوه تعویض روغن و همچنین نوع روغنی که باید استفاده شود، مطلع بود. یکی دیگر از مشکلاتی که اکثر صاحبان این دستگاه با آن روبرو میشوند، وجود آب در مخزن آن است. این مشکل به طور مستقیم در عملکرد و بازدهی دستگاه تاثیر دارد و باید به محض اطلاع از آن، آب موجود را به طور کامل تخلیه کرد. در این مقاله تخصصی، بر پایه استانداردهای معتبر بینالمللی و توصیههای سازندگان جهانی، به بررسی کامل فرآیند تعویض روغن و تخلیه آب کمپرسور میپردازیم؛ پس با ما همراه باشید.
چرا سرویس دورهای کمپرسور باد اهمیت دارد؟
سرویس دورهای نه تنها عمر دستگاه را افزایش میدهد، بلکه از خرابیهای پرهزینه جلوگیری میکند. چند دلیل مهم وجود دارد که چرا سرویس دورهای کمپرسور باد اینقدر اهمیت دارد:
- جلوگیری از جامکردن موتور (گیرپاژ) (Seizing): سرویس دورهای، جامکردن یا به اصطلاح گیرپاژکردن را کاهش میدهد. روغن قدیمی با اکسیدشدن و افزایش ویسکوزیته، روانکاری را مختل میکند. این امر اصطکاک بین پیستون، سیلندر و رینگها را افزایش داده و منجر به قفل شدن کمپرسور باد میشود.
- جلوگیری از زنگزدگی مخزن و قطعات داخلی: آب ناشی از میعان (Condensation) بدون تخلیه منظم، باعث خوردگی مخزن، لولهها و والوها میگردد. این خوردگی میتواند ضخامت دیواره مخزن را کاهش دهد و حتی خطر انفجار ایجاد کند.
- سایر دلایل: کاهش مصرف انرژی، حفظ کیفیت هوای خروجی برای ابزارهای حساس (مانند رنگپاشی)، و افزایش عمر بلبرینگها و والوها.
آموزش کامل تعویض روغن پمپ باد (مرحله به مرحله)
تعویض روغن در کمپرسورهای پیستونی باید بر اساس ساعت کارکرد انجام شود. قبل از پرداختن به مراحل تعویض روغن پمپ باد باید بدانیم چه زمانی نیاز است تا روغن را تعویض کنیم و نشانههایی که باعث میشود تا متوجه رسیدن زمان جایگزینی روغن جدید با روغن قدیمی است، چیست. بعد از آن مراحل را با جزئیات توضیح داده و نوع روغن مناسب را نیز به شما خواهیم گفت.
چه زمانی باید روغن کمپرسور را عوض کنیم؟
زمان تعویض بر اساس ساعت کارکرد واقعی تعیین میشود، نه زمان تقویمی؛ معمولا روغنهای معدنی باید حداکثر هر ۲۰۰-۵۰۰ ساعت تعویض شوند. زمان دقیق تعویض روغن با توجه به مدل و برند و نوع کمپرسور هوا متفاوت است و باید به کاتالوگ و دفترچه راهنمای آن مراجعه کنید. با این حال میتوان تا حدودی و بصورت تجربی با توجه به نوع استفاده و علائم بصری، زمان تعویض روغن پمپ باد را متوجه شد. جهت اطلاع از انتخاب کمپرسور هوا و سطح کاربری و میزان استفاده از آن میتوانید مقاله مذکور را مطالعه کنید.
1- زمانبندی استاندارد:
- استفاده سبک (خانگی/کارگاه کوچک): هر ۲۰۰-۵۰۰ ساعت یا سالی یکبار.
- استفاده متوسط (تعمیرگاه): هر ۱۰۰-۳۰۰ ساعت یا هر ۶ ماه.
- استفاده سنگین (صنعتی): هر ۱۰۰ ساعت یا هر ۳ ماه.
2- نشانههای بصری و عملکردی:
- روغن کدر، تیره یا شیریرنگ (به دلیل اکسیداسیون یا ورود آب)
- بوی سوختگی یا اسیدی
- سطح روغن پایینتر از حداقل در شیشه دید (Sight Glass)
- افزایش صدا، لرزش یا دمای بیش از حد
- افت فشار خروجی یا هوادهی
در برندهای ایرانی مانند رونیکس، دفترچه راهنما توصیه میکند پس از ۱۰ ساعت اولیه کار، روغن را تعویض کنید و سپس هر ۱۰۰ ساعت.
مراحل تخلیه روغن قدیمی و شستشوی کارتر
مرحله ۱: آمادهسازی ایمنی و ابزارها
ابتدا کمپرسور را خاموش کنید و از برق بکشید. حداقل ۱۵-۳۰ دقیقه صبر کنید تا دستگاه کمی خنک شود، البته روغن گرم تخلیه را آسانتر می کند اما خطر سوختگی دارد. فشار هوا را از مخزن کامل خالی کنید تا گیج فشار صفر شود. دستگاه را روی سطح صاف و تمیز قرار دهید تا دسترسی به زیر آن آسان باشد. ابزارهای لازم را آماده کنید: آچار مناسب برای پیچ تخلیه، ظرف بزرگ برای جمعآوری روغن قدیمی، دستکش، عینک ایمنی، قیف و پارچه تمیز برای پاک کردن.
مرحله ۲: پیدا کردن پیچ تخلیه روغن
محفظه زیرین کمپرسور (کارتر) را بررسی کنید. پیچ تخلیه معمولا در پایینترین نقطه کارتر قرار دارد و به شکل ششگوش یا مربعی است. در مدلهای پمپ باد محک و رونیکس، اغلب در سمت چپ یا راست پایین پمپ دیده میشود. اگر دفترچه راهنما دارید، موقعیت دقیق را چک کنید. زیر دستگاه را تمیز کنید تا کثیفی وارد روغن نشود.
مرحله ۳: تخلیه روغن قدیمی
زیر پیچ تخلیه ظرف را بگذارید تا روغن ریخته نشود. با آچار پیچ را به آرامی باز کنید (در جهت عقربههای ساعت یا برعکس، بسته به مدل). اجازه دهید روغن کامل خارج شود. برای تسریع، میتوانید کمپرسور را ۵ دقیقه قبل روشن کنید تا روغن گرم شود اما مواظب سوختگی باشید. اگر روغن خیلی کدر یا پر از ذرات فلزی است، نشاندهنده مشکل داخلی است و باید آن را به تعمیرکار بسپارید.
مرحله ۴: شستشوی کارتر (برای سرویس کامل)
پس از تخلیه کامل، پیچ تخلیه را موقتا ببندید. از درپوش پرکن بالای پمپ، مقدار کمی (۲۰-۳۰% ظرفیت کارتر) روغن جدید بریزید. کمپرسور را بدون اتصال ابزار ۱-۲ دقیقه روشن کنید تا روغن گردش کند و رسوبات را شستشو دهد. سپس دوباره پیچ تخلیه را باز کنید و روغن را خارج کنید. این مرحله رسوبات قدیمی را پاک میکند و برای استفاده سنگین ضروری است. اگر کارتر خیلی کثیف است، این فرآیند را تکرار کنید.
مرحله ۵: بررسی قطعات جانبی
در حالی که روغن تخلیه میشود، فیلتر هوا را چک کنید. اگر کثیف است، آن را با هوای فشرده تمیز کنید یا تعویض کنید تا گرد و غبار وارد سیستم نشود. تسمهها و اتصالات را هم بررسی کنید تا شل یا آسیبدیده نباشند.
مقدار استاندارد و نحوه ریختن روغن جدید
برای کمپرسورهای ۲۴-۱۰۰ لیتری (رونیکس/ محک)، معمولا ۰.۵-۱.۵ لیتر روغن لازم است. سطح باید تا نیمه شیشه دید (Sight Glass) و تا حداکثر خط Max باشد. بیش از حد ریختن باعث کف کردن و آسیب والوها میشود. برای اطلاع از مقدار دقیق روغن بر اساس مدل و برند باید به دفترچه راهنما مراجعه کنید. مراحل اضافهکردن روغن جدید در کمپرسور هوا بصورت زیر است:
مرحله ۱: ریختن روغن جدید
از قیف تمیز استفاده کنید. درپوش پرکن بالای پمپ را باز کنید و روغن را به آرامی بریزید. از ریختن سریع اجتناب کنید تا حباب ایجاد نشود. پس از ریختن، درپوش را ببندید.
مرحله ۲: گردش روغن و چک سطح
کمپرسور را چند ثانیه روشن کنید تا روغن در سیستم گردش کند. سپس خاموش کنید و سطح را از شیشه دید چک کنید. اگر پایین است، اضافه کنید تا به خط Max برسد. اگر زیاد است، کمی تخلیه کنید.
مرحله ۳: تست نهایی
کمپرسور را روشن کنید و برای ۵-۱۰ دقیقه بدون بار کار کنید. صدا، لرزش و دما را چک کنید. اگر همه چیز طبیعی است، سرویس تمام شده است.
بهترین روغن برای پمپ باد چیست؟
یکی از اشتباهات رایج استفاده از روغن موتور خودرو مانند SAE 20W-50 به دلیل ارزان بودن است، اما این روغنها حاوی دترجنت (Detergents) هستند که در کمپرسور باعث تشکیل لجن، رسوب روی والوها و کاهش عمر میشود.
بهترین انتخاب بر اساس استاندارد DIN 51506 VDL روغنهای غیر دترجنت با مقاومت بالا به اکسیداسیون و دما (تا ۲۲۰ درجه سانتیگراد) است.
- روغن VDL 100: استاندارد برای کمپرسورهای پیستونی رفتوبرگشتی و جداپذیری عالی با آب دارند. برندهایی داخلی مثل ایرانول و بهران روغن VDL 100 با کیفیت عالی تولید میکنند.
- روغن VDL 68: برای مدلهای کوچکتر یا محیط سرد.
- روغنهای سنتتیک: مانند Airtop Superior 100 برای استفاده سنگین (عمر بیشتر، اما گرانتر).
- روغن خودرو: فقط در موارد اضطراری غیر دترجنت مثل SAE 30 و کوتاهمدت. هرگز جایگزین دائمی نباشد.
راهنمای جامع تخلیه آب مخزن پمپ باد
برای دانستن روش تخلیه آب داخل مخزن پمپ باد بهتر است اول بدانید که اصلا به چه دلیل آب در داخل مخزن جمع میشود و اگر این آب تخلیه نشود چه مشکلاتی میتواند ایجاد کند.
چرا در مخزن کمپرسور آب جمع میشود؟
جمع شدن آب در مخزن کمپرسور هوا پدیدهای طبیعی و فیزیکی است که به دلیل وجود رطوبت (بخار آب) در هوای محیط رخ میدهد. وقتی کمپرسور هوا را مکش کرده و فشرده میسازد، حجم هوا کاهش مییابد و دمای آن افزایش پیدا میکند. هوای داغ ظرفیت بیشتری برای نگهداری بخار آب دارد، اما پس از ورود به مخزن و در زمان خاموشبودن دستگاه، هوا خنک میشود. با کاهش دما، بخار آب اضافی نمیتواند در هوا بماند و به حالت مایع تبدیل میشود که این فرآیند را میعان (Condensation) مینامند.
در نتیجه، قطرات آب در کف مخزن جمع میشوند، که اگر تخلیه نشود، میتواند باعث زنگزدگی، کاهش فشار و آسیب به ابزارهای بادی گردد.
خطرات تخلیه نکردن آب؛ از پوسیدگی تا کاهش حجم هوادهی
- پوسیدگی مخزن و خطر انفجار
- ورود آب به ابزارها، باعث خرابی و کیفیت پایین کار
- کاهش حجم مفید مخزن و افت فشار
- افزایش مصرف انرژی و رسوب در سیستم
آموزش استفاده از شیر تخلیه (Drain Valve) زیر مخزن
مرحله ۱: آمادهسازی ایمنی
کمپرسور را خاموش کنید و از برق بکشید. فشار هوا را کامل خالی کنید تا گیج صفر شود (با باز کردن شیر خروجی یا استفاده از ابزار). حداقل ۱۰ دقیقه صبر کنید تا آب تهنشین شود.
مرحله ۲: پیدا کردن شیر تخلیه
زیر مخزن (پایینترین نقطه، اغلب نزدیک پایهها یا چرخها) را بررسی کنید. شیر تخلیه معمولا برنجی کوچک، پیچدار یا اهرمی است. در رونیکس یا محک، اغلب در کف مخزن سمت چپ یا راست دیده میشود.
مرحله ۳: قرار دادن ظرف و باز کردن شیر
زیر شیر ظرف بگذارید یا شلنگ وصل کنید تا آب به زمین نریزد. با آچار یا دست (اگر اهرمی است) شیر را به آرامی باز کنید. آب با فشار هوا خارج میشود، پس مراقب باشید و صورتتان را دور نگه دارید. اجازه دهید تا آب کامل خارج شود و فقط هوا خارج شود.
مرحله ۴: بستن شیر و چک نهایی
شیر را محکم ببندید تا نشتی نداشته باشد. کمپرسور را روشن کنید و فشار را چک کنید. اگر آب باقی مانده، فرآیند را تکرار کنید. در مناطق مرطوب، بهتر است این کار را روزانه انجام دهید.
زمانبندی طلایی سرویس و نگهداری (جدول چکلیست)
جدول پیشنهادی سرویس و نگهداری دورههای روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه پمپ هوا بر اساس مرجع سایت VMAC در زیر آورده شده است:
| دوره |
کارها |
فرکانس پیشنهادی |
| روزانه |
تخلیه آب مخزن، چک سطح روغن، بررسی نشتی و صدا |
هر استفاده یا پایان روز |
| هفتگی |
تمیز/تعویض فیلتر هوا، تست شیر اطمینان، تمیز اطراف دستگاه |
هر ۵۰-۱۰۰ ساعت |
| ماهانه |
چک رنگ روغن، بازرسی تسمهها، تحلیل نمونه روغن |
هر ۲۰۰-۳۰۰ ساعت |
| ۶ ماهه / سالانه |
تعویض روغن + شستشو، تعویض فیلترها، سرویس والوها توسط تکنسین |
هر ۵۰۰-۱۰۰۰ ساعت یا سالی یکبار |